by Dr. Olga Tsoka
«Τίνος ίσι συ?»
As is the case with every living language, Greek—spoken by millions of people across the Greek-speaking world—exhibits variation in its use, even among native speakers. These differences, which may range in scope from minor to more substantial, are often associated with the speaker’s geographical identity. In such instances, we are dealing with the phenomenon of geographical language variation. These geographically defined varieties of language are frequently referred to as dialects, local idioms, accents, or languages, and constitute a type of linguistic variation that has been systematically studied since antiquity.
The first systematic scholar of Modern Greek regional varieties was Georgios Hatzidakis, the founder of linguistic science in Greece. He was followed by Manolis Triandafyllidis and Nikolaos Kontosopoulos, while distinguished foreign dialectologists have also contributed to the study of dialectal and idiomatic systems across the Greek geographical landscape.
As for the region of Epirus, its linguistic diversity has long been, and continues to be, the subject of investigation by both Epirote and non-Epirote linguists. However, there is no consensus among scholars regarding its linguistic features. As Minas himself acknowledges, the linguistic analysis of the region is particularly challenging, as the southern vernaculars coexist with lexical borrowings from foreign languages.
In the geographical region of Ioannina, although significant efforts have been made to document the main features of the local linguistic variety, the dialect spoken in this area has, unfortunately, not yet received the scholarly attention it deserves—at least not to the extent observed in the study of other linguistic varieties within the Greek-speaking world.
It is important to note that the local variety of Ioannina is showing signs of decline, with its degree of preservation varying considerably from one area to another. Various factors—such as population mobility, assimilation into Standard Modern Greek (which is exclusively used in compulsory education), the rise of new technologies, and the influence of public discourse in mass media—have inevitably impacted the linguistic landscape of Ioannina.
A particularly influential factor in this decline was internal migration in Epirus during the second half of the 20th century, with a large portion of Ioannina’s population relocating primarily to Athens, followed by Thessaloniki or neighboring regions. As the scholar from Ioannina, Bogas, notes, «a unique linguistic phenomenon is the loss—within the span of a single generation, following the liberation—of the deeply rooted Epirote dialect, which for many centuries had been embedded in the hearts of the people of Ioannina and of other Epirots».
The place of geographical linguistic variety within formal education has only recently attracted the attention of linguistic researchers, and the efforts made so far have largely been exploratory in nature. Within this framework, I propose the integration of the Ioannina dialect into the curriculum of Modern Greek Language and Literature in the first grade of upper secondary school, alongside Standard Modern Greek.
Specifically, I suggest that the teaching of dialectal texts could be periodically included in the official timetable or incorporated within the context of research projects, which are implemented in Greek high schools. This proposal stems from the recognition that local dialects preserve aesthetically and expressively rich linguistic forms—true masterpieces of language—and thus, engaging with them can significantly contribute to the enrichment of students’ vocabulary and expressive capacity.
The motivation for my proposal stems not only from my academic interests but also from my personal experiences with the use of the Ioannina dialect within my immediate family environment. Furthermore, it is informed by the growing interest in recent years within the educational community in highlighting the geographical varieties of the Greek language.
In order to explore students’ perceptions and attitudes toward this perspective, a teaching intervention was carried out at the Model Senior High School of the Zosimaia School of Ioannina, involving a total of eighty-seven (87) first-year upper secondary school students.
For the implementation of the teaching intervention, two authentic texts were used: one written in the linguistic variety of Ioannina (Konitsa region, Kefalochori village, dated 1998), and another in the Cretan variety (Lasithi prefecture, Mirabello region, Kritsa village, dated 2001). The aim was to expose students to authentic linguistic material, both oral and written. These texts are handwritten manuscripts (no. 1402 and 1448, respectively), drawn from a publication by the Centre for the Study of Modern Greek Dialects and Idioms of the Academy of Athens (2008). Following the reading, analysis, and auditory presentation of the two texts via CD-ROM, students were given an anonymous structured questionnaire.
The focus of this paper lies in one particular result: when asked the multiple-choice question «Which of the following linguistic varieties would you like to be taught at school?» (Cretan, Ioannina, or both), 75% of the students responded «both», while only 24% expressed a preference for being taught the local dialect of Ioannina. It is evident, therefore, that students from Ioannina do not perceive the local variety as part of their linguistic identity and did not show a strong preference for the Ioannina dialect. These findings essentially confirm existing literature, which suggests that northern dialects are often associated with rural ways of life. As Dinas argues, the devaluation of the spoken, vernacular mother tongue is linked, among other things, to «the historical need to affirm our European identity».
Changing this mindset can be achieved through the systematic integration of local linguistic varieties into language instruction at all levels of education. This type of linguistic variation -currently experienced by students only as a personal or familial phenomenon -could be transformed into structured knowledge with significant educational benefits. Naturally, any effort to challenge entrenched beliefs and stereotypical perceptions is not a straightforward process. It requires careful planning, long-term strategy, and clear objectives, especially when it involves students and the broader educational community. It is also important to emphasize that the role of educators is pivotal in this process. Their training in the pedagogical application of linguistic variation is an urgent necessity and a responsibility of the state. In conclusion, I would like to highlight an encouraging development: in terms of teacher education, noteworthy initiatives are already taking place in two universities in Greece.
Selected Bibliography
Themelis, I. (2017). The realization of vowels in local Greek dialects. Doctoral Dissertation. Ioannina: University of Ioannina.
Centre for the Research of Modern Greek Dialects and Idioms (2008). Modern Greek dialectal varieties and their study at the Centre for the Research of Modern Greek Dialects and Idioms. Athens: Academy of Athens.
Bogas, E. (1950). A dying language. Epirotic Hearth 1, 571-576.
Bogas, E. (1952). A dying language … The Epirotic dialect. Epirotic Hearth 6, Vol. A, 571-579.
Minas, K. (2004). Studies in Modern Greek dialectology. Athens: Dardanos.
Dinas, K. (2015). The use of dialectal variety within the framework of critical literacy pedagogy. The experience of a teaching attempt. In M. Tzakosta (ed.), Teaching of Modern Greek linguistic varieties and dialects in primary and secondary education, 167-186. Athens: Gutenberg.
Tzitzilis, Ch. (2016). The formation of Standard Modern Greek I: the dialectal background. Studies on the Greek language 36, 425-450.
Tsoka, O. (2018). Dialectal education: The reaction of students at the Model Gymnasium of Zosimaia School of Ioannina to our teaching proposal. Mentoras 16, 25-47.
Tsoka, O. (2024). Modern Greek dialectal varieties and their didactic utilization: the case of Ioannina. Doctoral Dissertation. Ioannina: University of Ioannina.
=================
Author’s Biography. Dr. Olga Tsoka is a Linguist, graduate of the Department of Philology at the University of Athens. She holds a Master’s degree in «Educational Sciences» with a specialization in «Applied Linguistics – Language Teaching» from the Department of Primary Education at the University of Athens and received her PhD from the University of Ioannina in 2024.
Her research interests focus on dialectology, emphasizing the teaching of Modern Greek dialects and morphology. She has extensive teaching experience in secondary, post-secondary and tertiary education (H.P.O.S, S.M.Y. etc.). She has presented papers at Greek and international conferences and has numerous publications in scientific journals and conference proceedings. She is currently employed at the National and Kapodistrian University of Athens. Contact: otsoka@uoa.gr
==========================================
Η Γλώσσα μας: Tα Γιαννιώτικα
της Δρ Όλγας Τσόκα
«Τίνος ίσι συ?»
Όπως συμβαίνει με κάθε ζωντανή γλώσσα, έτσι και η Ελληνική, που ομιλείται από εκατομμύρια ανθρώπους σε όλη την Ελληνόγλωσση γη, παρουσιάζει διαφορές στη χρήση της ακόμα και από εκείνους που την ομιλούν ως μητρική. Οι διαφορές αυτές είτε έχουν μικρότερη είτε μεγαλύτερη έκταση σε ορισμένες περιπτώσεις σχετίζονται με τη γεωγραφική ταυτότητα του ομιλητή. Στην περίπτωση αυτή έχουμε να κάνουμε με τη γεωγραφική διαφοροποίηση των γλωσσών. Οι γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες, καλούνται συχνά διάλεκτοι, τοπικά ιδιώματα, προφορά ή γλώσσα και είναι εκείνο το είδος της γλωσσικής ποικιλίας που έχει μελετηθεί διεξοδικά ήδη από την αρχαιότητα.
Πρώτος συστηματικός μελετητής των νεοελληνικών τοπικών ποικιλιών είναι ο θεμελιωτής της γλωσσικής επιστήμης στην Ελλάδα Χατζιδάκις. Ακολουθεί ο Τριανταφυλλίδης και ο Κοντοσόπουλος, ενώ με τη μελέτη των ιδιωματικών – διαλεκτικών συστημάτων στον Ελλαδικό γεωγραφικό χώρο ασχολήθηκαν διακεκριμένοι ξένοι διαλεκτολόγοι.
Σε ό,τι αφορά την περιοχή της Ηπείρου, η γλωσσική πολυμορφία της αποτέλεσε και αποτελεί αντικείμενο μελέτης από γλωσσολόγους Ηπειρώτες και μη, στους οποίους δεν υπάρχει σύμπνοια για τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της. Εξάλλου, η εξέταση της περιοχής από γλωσσολογική άποψη, όπως παραδέχεται ο Μηνάς, είναι δύσκολη, καθώς τα νότια ιδιώματα συνυπάρχουν με τα ξενικά λεξιλογικά δάνεια.
Ιδιαίτερα, στη γεωγραφική περιφέρεια των Ιωαννίνων αν και έχουν γίνει σημαντικές προσπάθειες καταγραφής των βασικών χαρακτηριστικών της γλωσσικής ποικιλίας που ομιλείται, δυστυχώς, η τοπική γλώσσα δεν έχει τύχει μέχρι στιγμής ερευνητικά της δέουσας προσοχής, με λίγες εξαιρέσεις, τουλάχιστον στον βαθμό που έχει γίνει για άλλες γλωσσικές ποικιλίες του ελληνόφωνου κόσμου.
Και είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η τοπική ποικιλία των Ιωαννίνων εμφανίζει τάσεις υποχώρησης με τον βαθμό διατήρησής της να αποκλίνει από περιοχή σε περιοχή. Συνθήκες, όπως, οι μετακινήσεις των πληθυσμών, η αφομοίωση από την Κοινή Νέα Ελληνική, που αποκλειστικά χρησιμοποιείται στην υποχρεωτική εκπαίδευση, η ανάπτυξη της τεχνολογίας, o δημόσιος λόγος των ΜΜΕ και όχι μόνο, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη τη γλωσσική ποικιλία των Ιωαννίνων. Ιδιαίτερο ρόλο διαδραμάτισε προς την κατεύθυνση αυτή, η εσωτερική μετανάστευση στην Ήπειρο το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, με μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού των Ιωαννίνων να φεύγει κυρίως για την Αθήνα και ύστερα για τη Θεσσαλονίκη ή τους γειτονικούς νομούς. Όπως, χαρακτηριστικά γράφει ο λόγιος Γιαννιώτης Μπόγκας «αποτελεί μοναδικό γλωσσικό φαινόμενο η εντός μιας μόνο γενεάς επελθούσα, μετά την απελευθέρωση, απώλεια του γλωσσικού ηπειρωτικού ιδιώματος του βαθύτατα ριζωμένου για πολλούς αιώνες στην καρδιά των Γιαννιωτών και των άλλων Ηπειρωτών».
Η θέση της γεωγραφικής ποικιλίας στη σχολική εκπαίδευση απασχολεί όψιμα τους γλωσσολόγους ερευνητές και οι προσπάθειες που έχουν γίνει έχουν καθαρά χαρακτήρα διερευνητικό. Σε αυτή την ιδέα εντάσσεται και η πρόταση μου για την αξιοποίηση του ιδιώματος των Ιωαννίνων στο πλαίσιο του μαθήματος της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας της Α΄ Λυκείου, παράλληλα βέβαια με την Κοινή Νέα Ελληνική. Θεωρώ, δηλαδή, ότι η διδασκαλία ιδιωματικών κειμένων θα μπορούσε να περιλαμβάνεται στο ωρολόγιο σχολικό πρόγραμμα περιοδικά ή στο πλαίσιο της Ερευνητικής Εργασίας που υλοποιείται στα Λύκεια της χώρας. Η συγκεκριμένη πρόταση συνδέεται με το γεγονός ότι τα τοπικά ιδιώματα διασώζουν αισθητικά και εκφραστικά αριστουργήματα και, επομένως, η επαφή μαζί τους μπορεί να συμβάλει σημαντικά στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου των μαθητών/-τριών.
Αφορμή της πρότασής μου αποτέλεσε, εκτός από τα επιστημονικά μου ενδιαφέροντα και τα προσωπικά μου ακούσματα από τη χρήση του Γιαννιώτικου ιδιώματος στο στενό οικογενειακό μου περιβάλλον, η διαπίστωση ότι υπάρχει έντονο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια από την εκπαιδευτική κοινότητα για την ανάδειξη των γεωγραφικών ποικιλιών της γλώσσας. Προκειμένου να διαπιστωθεί η θέση και η στάση των ίδιων των μαθητών/-τριών στην προοπτική αυτή, υλοποιήθηκε διδακτική παρέμβαση στο Πρότυπο Λύκειο Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων σε ένα σύνολο ογδόντα επτά (87) μαθητών/-τριών της Α΄ Λυκείου.
Για την πραγματοποίηση της διδακτικής παρέμβασης χρησιμοποιήθηκαν ένα αυθεντικό κείμενο γραμμένο στη γλωσσική ποικιλία των Ιωαννίνων (επαρχία Κονίτσης, χωριό Κεφαλοχώρι, έτους 1998) και ένα κείμενο γραμμένο στη γλωσσική ποικιλία της Κρήτης (νομός Λασιθίου, επαρχία Μιραμπέλλου, χωριό Κριτσά, έτους 2001). Στόχος ήταν να έρθουν οι μαθητές/-τριες σε επαφή με αυθεντικό γλωσσικό υλικό, προφορικό και γραπτό. Τα κείμενα αποτελούν χειρόγραφα (υπ’ αριθμ. 1402 και 1448 αντίστοιχα) που αντλήθηκαν από έκδοση του Κέντρου Ερεύνης Νεοελληνικών Διαλέκτων & Ιδιωμάτων της Ακαδημίας Αθηνών – Ι.Λ.Ν.Ε. (2008). Μετά την μελέτη, επεξεργασία και ηχητική απόδοση των δύο κειμένων μέσω CD-ROM, ακολούθησε η διανομή ανώνυμου δομημένου ερωτηματολογίου.
Εκείνο στο οποίο θα σταθώ και είναι ο λόγος του παρόντος κείμενου είναι το γεγονός ότι στο κλειστού τύπου ερώτημα «Ποιες από τις παρακάτω γλωσσικές ποικιλίες θα θέλατε να διδάσκονται στο σχολείο; (την κρητική ή των Ιωαννίνων ή και τα δύο), ποσοστό 75% των μαθητών/-τριών απάντησε «και τα δύο» και μόλις 24% δήλωσε ότι θα ήθελε να διδάσκεται η τοπική γλώσσα των Ιωαννίνων. Είναι σαφές, λοιπόν, ότι οι μαθητές/-τριες των Ιωαννίνων δεν θεωρούν ότι η γλωσσική ποικιλία της περιοχής είναι κομμάτι της ταυτότητάς τους και δεν δήλωσαν την προτίμησή τους στη Γιαννιώτικη γλώσσα. Τα αποτελέσματα της έρευνας ουσιαστικά επιβεβαιώνουν την υπάρχουσα βιβλιογραφία, σύμφωνα με την οποία τα βόρεια ιδιώματα έχουν συνδεθεί με τον αγροτικό τρόπο ζωής. Η υποτίμηση της ομιλούμενης, μητρικής, δημοτικής γλώσσας συνδέεται, μεταξύ άλλων, όπως ισχυρίζεται ο Ντίνας, «και με την ιστορική ανάγκη επιβεβαίωσης της ευρωπαϊκής μας ταυτότητας».
Η αλλαγή αυτής της νοοτροπίας μπορεί να επέλθει μέσω της ενσωμάτωσης των τοπικών γλωσσών στη διδασκαλία των γλωσσικών μαθημάτων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Αυτό, δηλαδή, το είδος της διαφοροποίησης στην ομιλία, που μέχρι τώρα οι μαθητές και οι μαθήτριες γνωρίζουν σαν προσωπικό βίωμα ή άκουσμα, μπορεί να αποκτήσει τον χαρακτήρα στοχευμένης γνώσης με ιδιαιτέρως σημαντικά μαθησιακά αποτελέσματα. Φυσικά, οποιαδήποτε προσπάθεια αλλαγής πάγιων πεποιθήσεων και στερεοτυπικών αντιλήψεων δεν είναι εύκολη διαδικασία. Απαιτεί προσεκτικά βήματα, μακρόχρονο σχεδιασμό, στρατηγική και συγκεκριμένη στόχευση, ιδιαίτερα όταν εμπλέκονται μαθητές και το σύνολο της εκπαιδευτικής κοινότητας. Δεν πρέπει, επίσης, να παραλείψω να αναφέρω ότι στην προσπάθεια αυτή ο ρόλος των εκπαιδευτικών αναδεικνύεται καίριος και η επιμόρφωσή τους σε θέματα αξιοποίησης της γλωσσικής ποικιλίας στην καθημερινή εκπαιδευτική πρακτική αποτελεί επιτακτική ανάγκη και ευθύνη της πολιτείας. Κλείνοντας, την σύντομη παρέμβασή μου, θα ήθελα να αναφέρω ότι είναι εξαιρετικά αισιόδοξο το γεγονός ότι σε ό,τι αφορά την επιμόρφωση των μελλοντικών εκπαιδευτικών, σημαντικές δράσεις σημειώνονται ήδη σε δύο (2) Α.Ε.Ι. της χώρας.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Θεμελής, Ι. (2017). Η πραγμάτωση των φωνηέντων σε τοπικές ελληνικές διαλέκτους. Διδακτορική Διατριβή. Ιωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων – Ι.Λ.Ν.Ε. (2008). Οι νεοελληνικές διαλεκτικές ποικιλίες και η μελέτη τους στο Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών
Μπόγκας, Eυ. (1950). Μια γλώσσα που πεθαίνει. Ηπειρωτική Εστία 1, 571-576.
Μπόγκας, Ευ. (1952). Μια γλώσσα που πεθαίνει …Η Ηπειρώτικη διάλεκτος. Ηπειρωτική Εστία 6. Α τόμ., 571-579.
Μηνάς, Κ. (2004). Μελέτες Νεοελληνικής διαλεκτολογίας. Αθήνα: Tυπωθήτω – Γ. Δαρδανός.
Ντίνας, Κ. (2015). Η αξιοποίηση της διαλεκτικής ποικιλίας στο πλαίσιο της παιδαγωγικής του κριτικού γραμματισμού. Η εμπειρία μιας διδακτικής απόπειρας. Στο Μ., Τζακώστα (επιμ.), Η διδασκαλία των νεοελληνικών γλωσσικών ποικιλιών και διαλέκτων στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, 167-186. Θεωρητικές προσεγγίσεις και διδακτικές εφαρμογές. Αθήνα: Gutenberg.
Τζιτζιλής, Χ. (2016). Η διαμόρφωση της κοινής νεοελληνικής Ι: το διαλεκτικό υπόβαθρο. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 36, 425-450.
Τσόκα, Ο. (2018). Διδιαλεκτική εκπαίδευση: Η αντίδραση των μαθητών/-τριών του Πρότυπου Γυμνασίου της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων στη διδακτική μας πρόταση. Μέντορας 16, 25-47.
Τσόκα, Ο. (2024). Νεοελληνικές διαλεκτικές ποικιλίες και η διδακτική τους αξιοποίηση: η περίπτωση των Ιωαννίνων. Διδακτορική Διατριβή. Iωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
===================
Βιογραφικά στοιχεία συγγραφέως: Η Δρ Όλγα Τσόκα είναι Γλωσσολόγος, απόφοιτη του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών «Επιστήμες της Αγωγής» με κατεύθυνση «Εφαρμοσμένη Γλωσσολογία. Διδακτική γλώσσας» του Π.Τ.Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 2024 έλαβε διδακτορικό δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν τη διαλεκτολογία με έμφαση τη διδακτική των νεοελληνικών διαλέκτων και τη μορφολογία. Έχει πολυετή διδακτική εμπειρία στην δευτεροβάθμια, μεταδευτεροβάθμια (Σ.Α.Ε.Κ.) και τριτοβάθμια εκπαίδευση (Σ.Α.Ε.Α., Σ.Μ.Υ. κλπ). Έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια και έχει πλήθος δημοσιευμάτων σε επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Εργάζεται στο Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στοιχεία επικοινωνίας: otsoka@uoa.gr
