Growing up in Kokkinia, you were a refugee regardless of your origin
EDITOR’S NOTE: I wrote this short essay in 2013 in remembrance of Kokkinia, the neighborhood in Piraeus where I spent my first 24 years before immigrating to New York. Every August 17, Kokkinia falls silent, honoring the memory of the 1944 “Blockade” (Mploko / Roundup), when German occupiers and their local collaborators executed and murdered scores of residents. The tragedy scarred our community and marked our souls forever.
First published on Savvas Kallenteridis’ blog Infognomon (now Geopolitico), the piece has been republished many times. I am told it now stands in the memorial museum at the heart of Kokkinia, where the silence of that day still speaks volumes. The Greek original version is much more powerful than the English translation… A short part of a film dedicated to the event is at the bottom of the post.
By Nick Stamatakis
In the roughly forty years I have lived in New York, the conversation has often turned, among Greek, American, or other friends, to the sad tones of our music—those drawn-out, melancholic, almost incomprehensible to the foreign ear, sighs of Kazantzidis… And how could you translate the lyrics of “Synnefiasmeni Kyriaki” (“Cloudy Sunday”), often regarded as our second national anthem? They would immediately point out the need for collective psychotherapy… “You are like my heart that is always cloudy… You blacken my soul…” Untranslatable… Try explaining that this song was written in the darkest days of the German Occupation…
But every year around this time, in memory of the Kokkinia Roundup, things become a bit clearer… Everything is easier to explain—so much so that it seems self-evident… My mind goes back to my childhood years, to the streets of the great Asia Minor refugee neighborhood that begins at the Third Cemetery and stretches almost to the Port of Piraeus… From Proodeftiki’s football field to Memou Square, and from Perivolaki to the Cathedral… Maroneias, Chrysostomou Smyrnis, Petrou Ralli, and I head downhill toward the Cathedral… Thrakis, Mouglon, Attaleias, Vithynias, Pontou, Vosporou, Kilikias… Each alley a punch to the stomach, each name a sigh… And before I realize it—there, in the square of Osia Xeni—is the Mandrá (yard)…
I first learned of the Mandra of the Roundup in my teenage years, in the early days after the restoration of democracy in 1974. But my generation grew up with the heroes of the resistance against the Germans, and in our minds, everything quickly came together… Nothing seemed impossible for Giorgos Thalassis of our childhood—sabotaging the Nazis and managing to win… But as we grew older, the black-clad women and the photos of the dead on the wall grounded us in the reality of the exact price in blood our neighborhood, and all of Greece, paid for freedom…
The prosfigika (refugee houses) of Kokkinia, with their narrow lanes, I wandered from a young age when we often visited Dina the Smyrnaean, my mother’s close friend… What joy to run up the steps two at a time on the exterior staircase—Smyrna-style architecture—leading to the second floor… The scent of jasmine entwined around the wooden railings of the balcony still caresses my senses… The taste of bergamot never leaves my mouth… Each visit was a journey to the lost homelands… Growing up in Kokkinia, you were a refugee regardless of your origin.
No matter if they called it Nikaia, Korydallos, or Neapoli, Kokkinia was always Kokkinia—a vast mother of refugees… A lake of tears and an endless source of sorrow wherever you touched it… From 1924 to 1938, it became home to over 90,000 refugees from every corner of Asia Minor. And before the neighborhood could even catch its breath, its men rushed to the mountains of Albania in 1940 to fight the Moussolini fascists. They never stopped fighting, not even during the German Occupation… The 176 executed in the Roundup, and many others who died in clashes, were just a few… The majority—over 8,000—were taken to Haidari, and from there about 1,800 to Dachau in Germany and other Nazi hellholes… Then came the Civil War to finish the tragic fate of Kokkinia… Did those men who wandered day and night from corner to corner, silent, with clouded and frightened eyes and a lost step—remnants of thirty years of disaster—ever find peace?
Kokkinia is a miniature of Hellenism’s history… Three thousand years of uprooting and immigration in foreign lands, three thousand years of barbarian invasions and refugeeship, three thousand years of wars and resistance… Three thousand years of masked informers (like the ones you can see in the photos and videos here), traitors, and fratricides… And new endless uprootings… Like those we learned of recently: from Pontus, to Georgia, to Crimea, to Simferopol… And now perhaps back to Crimea… And again some to Greece—only to leave again for elsewhere… From Constantinople to Athens, to New York, and all the corners of the Earth… From Alexandria to the Ecumene… And the volcano of Cyprus awaits its new eruption… Help us, Holy Mother, to endure this storm as well…
How the soul of these people endures is a mystery… The best answer came from a psychologist friend—one of the most capable here in New York… “Your songs free the soul from sorrow,” Peter said. And I dare add—they lift it to eternity.
PLEASE WATCH THE VIDEOS AT THE BOTTOM OF THIS POST
=========
============
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΣΥΝΤΑΚΤΗ: Έγραψα αυτό το σύντομο κείμενο το 2013, σε ανάμνηση της Κοκκινιάς, της γειτονιάς του Πειραιά όπου πέρασα τα πρώτα 24 χρόνια της ζωής μου πριν μεταναστεύσω στη Νέα Υόρκη. Κάθε 17 Αυγούστου, η Κοκκινιά σιωπά, τιμώντας τη μνήμη του «Μπλόκου» του 1944, όταν οι Γερμανοί κατακτητές και οι ντόπιοι συνεργάτες τους εκτέλεσαν και δολοφόνησαν δεκάδες κατοίκους. Η τραγωδία σημάδεψε την κοινότητά μας και χαράχτηκε για πάντα στις ψυχές μας.
Πρωτοδημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο Ινφογνώμων του Σάββα Καλεντερίδη (σήμερα Geopolitico) και έχει αναδημοσιευτεί πολλές φορές. Μου λένε πως πλέον βρίσκεται στο μνημειακό μουσείο στο κέντρο της Κοκκινιάς, όπου η σιωπή εκείνης της ημέρας εξακολουθεί να λέει πολλά. Το ελληνικό πρωτότυπο κείμενο είναι πολύ πιο δυνατό από την αγγλική μετάφραση… Στο τέλος της ανάρτησης υπάρχει ένα μικρό απόσπασμα από ταινία αφιερωμένη στο γεγονός.
Η ελληνική (κατά)θλιψη: Μνήμη μπλόκου Κοκκινιάς – Ησουν πρόσφυγας ανεξάρτητα από την καταγωγή σου
Του Νίκου Σταματάκη
Στα σαράντα περίπου χρόνια που ζω στη Νέα Υόρκη πολλές φορές ήρθε η συζήτηση στην παρέα ελλήνων και αμερικανών ή άλλων φίλων στους θλιμμένους ήχους της μουσικής μας. Στους μακρόσυρτους και καταθλιπτικούς – έως ακατανόητους στο ξένο αυτί – αναστεναγμούς του Καζαντζίδη… Και που να μεταφράσεις τους στίχους της «Συννεφιασμένης Κυριακής», τον κατά πολλούς δεύτερο εθνικό μας ύμνο… Θα σου υποδείξουν αμέσως την ανάγκη συλλογικής ψυχοθεραπείας… «Μοιάζεις με την καρδιά μου που έχει πάντα συννεφιά… Μαύρη μου κάνεις την ψυχή…» Αμετάφραστο… Αντε να εξηγήσεις ότι το τραγούδι αυτό γράφτηκε στις πιο μαύρες μέρες της Κατοχής…
Κάθε χρόνο όμως τέτοιες μέρες, στη μνήμη του «Μπλόκου της Κοκκινιάς», τα πράγματα κάπως ξεκαθαρίζουν… Ολα εξηγούνται ευκολότερα, τόσο που δείχνουν αυτονόητα… Το μυαλό γυρίζει στα παιδικά μου χρόνια στους δρόμους της μεγάλης προσφυγογειτονιάς που ξεκινά από το Τρίτο Νεκροταφείο και καταλήγει σχεδόν στο λιμάνι… Από το Γήπεδο της Προοδευτικής στην Πλατεία Μέμου και από το Περιβολάκι στη Μητρόπολη…. Μαρωνείας, Χρυσοστόμου Σμύρνης, Πέτρου Ράλλη και κατηφορίζω προς την Μητρόπολη… Θράκης, Μούγλων, Ατταλείας, Βιθυνίας, Πόντου, Βοσπόρου, Κιλικίας.. Κάθε στενό και μια μπουνιά στο στομάχι., κάθε λέξη και αναστεναγμός… Και προτού το καταλάβω να, εκεί, στην πλατεία Οσίας Ξένης, η «Μάντρα»….
Τη «Μάντρα του Μπλόκου» την έμαθα στην εφηβεία, στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης… Αλλά η γενιά μου μεγάλωσε με τους ήρωες της αντίστασης κατά των Γερμανών και γρήγορα συνδυάστηκαν τα πάντα στους συλλογισμούς μας… Τίποτα ακατόρθωτο για τον Γιώργο Θαλάσση των παιδικών μας χρόνων που έκανε σαμποτάζ και τα κατάφερνε να νικά… Ομως μεγαλώνοντας οι μαυροφορεμένες γυναίκες και οι φωτογραφίες των νεκρών στον τοίχο μας προσγείωσαν στην πραγματικότητα για το τι ακριβώς αντίτιμο σε αίμα κατέβαλε η γειτονιά μας και όλη η Ελλάδα για την ελευθερία…
Τα «προσφυγικά» της Κοκκινιάς με τα στενά σοκκάκια τα περιδιάβαζα από μικρός όταν πηγαίναμε πολύ ταχτικά να δούμε τη Ντίνα τη Σμυρνιά, αδερφική φίλη της μάνας μου…Τι χαρά να ανεβαίνω δυό-δυό τα σκαλοπάτια στην εξωτερική σκάλα – σμυρνέικη αρχιτεκτονική – που οδηγούσε στο δεύτερο όροφο… Η μυρωδιά του γιασεμιού που τυλιγόταν γύρω στα ξύλινα καγκελα του μπαλκονιού σαν και τώρα χαιδεύει τις αισθήσεις…. Το περγαμόντο δεν φεύγει ποτέ από τη γεύση μου… Κάθε επίσκεψη ήταν και ένα ταξίδι στις χαμένες πατρίδες… Μεγαλώνοντας στην Κοκκινιά, ήσουν πρόσφυγας ανεξάρτητα από την καταγωγή σου…
Τι κι αν την ονόμασαν Νίκαια, Κορυδαλλό και Νεάπολη, η Κοκκινιά ήταν πάντα Κοκκινιά – μια απέραντη προσφυγομάνα… Μια λίμνη δακρύων και ατέλειωτη πηγή θλίψης όπου και αν την ακουμπήσεις… Από το 1924 ως το 1938 έγινε σπίτι για πάνω από 90.000 πρόσφυγες από κάθε γωνιά της Μικρασίας… Και προτού καλά-καλά πάρει η γειτονιά ανάσα, οι άντρες της ξεχύθηκαν στα βουνά της Αλβανίας το 1940 να πολεμήσουν τον φασισμό. Και δεν σταμάτησαν στιγμή να πολεμάνε ούτε στην κατοχή… Οι 176 που τουφεκίστηκαν στο Μπλόκο και άλλοι που χάθηκαν σε συμπλοκές δεν ήταν παρά οι λίγοι… Οι πολλοί, πάνω από 8,000 οδηγήθηκαν στο Χαιδάρι και απο κεί περίπου 1,800 στο Νταχάου και στα άλλα κολαστήρια των Ναζί…. Για να ακολουθήσει ο εμφύλιος και να αποτελειώσει την δύστυχη μοίρα της Κοκκινιάς… Εκείνοι οι τύποι που βολόδερναν μέρα νύχτα από γωνιά σε γωνιά αμίλητοι με το βλέμμα θολό και τρομαγμένο και το βήμα χαμένο – αποκαϊδια τριάντα χρόνων συμφοράς – βρήκαν άραγε ποτέ ανάπαυση;
Η Κοκκινιά είναι η μικρογραφία της Ιστορίας του Ελληνισμού… Τρεις χιλιάδες χρόνια ξεριζωμού για την ξενητιά, τρεις χιλιάδες χρόνια βαρβαρικών επιδρομών και προσφυγιάς, τρεις χιλιάδες χρόνια πολέμου και αντίστασης… Τρεις χιλιάδες χρόνια κουκουλοφόρων, προδοτών και αδερφοφάδων… Και νέων ατέλειωτων ξεριζωμών… Οπως αυτοί που μάθαμε τελευταία: Από τον Πόντο, στην Γεωργία, στην Κριμαία, στην Συμφερόπολη… Και τώρα ίσως πάλι στην Κριμαία…Και πάλι κάποιοι στην Ελλάδα… Μέχρι να ξαναφύγουν για αλλού… Από την Πόλη στην Αθήνα, τη Νέα Υόρκη και όλες τις γωνιές της Γής… Από την Αλεξάνδρεια στην Οικουμένη… Και το ηφαίστειο της Κύπρου να αναμένει τη νέα του έκρηξη… Βοήθα Παναγιά μου να περάσουμε και τούτη τη λαίλαπα…
Το πώς αντέχει η ψυχή του λαού αυτού είναι μυστήριο… Την καλύτερη απάντηση την έδωσε φίλος ψυχολόγος από τους ικανότερους εδώ στη Νέα Υόρκη… Τα τραγούδια σας λευτερώνουν την ψυχή από την θλίψη, είπε ο Πίτερ… Και την ανεβάζουν στην αιωνιότητα, ας μου επιτραπεί να συμπληρώσω…
==================
BELOW PART OF THE MOVIE THAT TELLS THE STORY OF THE “BLOCKADE”
ΣΥΝΝΕΦΙΑΣΜΕΝΗ ΚΥΡΙΑΚΗ – CLOUDY SUNDAY WITH TSITSANIS AND KAZANTZIDIS
