«Η Τραπεζούντα ‘πάρθεν» – Συγκολονισιτικό Ποίημα για την Αλωσι της Τραπεζούντας το 1461

«Τράντα ημέρες πολεμούν, τράντα ημέρες κρούγ’νε» οι Μωαμεθανοί το 1461, ώσπου τελικά, τον Δεκαπενταύγουστο, κατακτούν την Τραπεζούντα, πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Μεγαλοκομνηνών. Η πολιορκία είχε ξεκινήσει από τα προάστιά της, τα οποία λεηλατήθηκαν – χρειάστηκε ωστόσο πάνω από ένας μήνας για να πέσει η πόλη.

Τις δραματικές στιγμές έχει καταγράψει ο Φίλων Κτενίδης στον εθνικό ύμνο των Ποντίων, την «Καμπάνα του Πόντου», δεν ήταν ωστόσο ο μόνος.

Το δικό του έπος της Αλώσεως παρέδωσε ωστόσο στην εφ. Το Βήμα της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης και ο έτερος σπουδαίος Πόντιος λόγιος, ο Δημήτρης Κ. Παπαδόπουλος (Σταυριώτης), ο οποίος περιγράφει όλη την αγωνία της πολιορκίας, το ρόλο του Γεώργιου Αμιρούτζη, το φόβο των χριστιανών:

Μοιρολοούν οι Χριστιανοί απέσ’ ’ς σα εκκλησίας,
φοούνταν και οι καλοέρ’, φεύ’ν ας σα μοναστήρια
κι ο Άγιος Ευγένιος το θάμαν ατ’ ’κ’ εποίκεν.

Και φυσικά το ποίημα τελειώνει με την αιώνια κατακλείδα:

Η Ρωμανία πέρασεν, ανάθεμα τον Τούρκον!
«Η Ρωμανία αν ’πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο».

Ακολουθεί το ποίημα όπως δημοσιεύτηκε στο φύλλο 30-31 του Βήματος (Νοέμ.-Δεκ. 1962, έτος Γ’):

Η Τραπεζούντα ’πάρθεν

Το πώς επέρανε οι Τούρκ’ την πόλην Τραπεζούνταν
σίτια κλαίω θα γράφτ’ ατο, τα δάκρυα μ’ ’κί στεγνούταν.
Εφτά χρόνια υστεργιά ας σο η Πόλ’ επάρθεν
’ς σα χίλια τετρακόσια και ’ς σα εξήντα έναν
ο Χορτοθέρτς, ’κ’ εμέσασεν, οι Τούρκ’ εφανερώθαν
’ς σα μακρά ’ς σην Ανατολή, ’ς σον ξακουστόν τον Πόντον.
Έρθαν επερικύκλωσαν την πόλην Τραπεζούνταν
ας σην ξεράν και θάλασσαν κι ας σ’ όλια τα μερόθες.
Το περιγιάλιν έζωσαν πολεμικά καράβια
κι έτονε καπιτάν πασάς, ο μπέης ο Μαχμούτης
ατός έτον χριστιανός και ύστερα ετούρκ’σεν,
έτον και πρωτεξάδελφος, τ’ άρχοντα τ’ Αμιρούτση.
Ας σην ξεράν εσάρεψαν τ’ ασκέρια του Σουλτάνου,
σουμά ’ς σον Δαφνοπόταμον έστεσεν το τσατίρ’ν ατ’.

Οι Τούρκ’ έρθαν κ’ εγόνεψαν ολόερα ’ς σα κάστρια
έσαν πολλοί οι άπιστοι, χιλιάδες, μυριάδες,
μερμήκες οι κοκκινοβράκ’, δείσα οι Γενιτσάροι,
κι αμέτρητοι πασιποζούκ’ πολλοί καβαλλαραίοι·
εσκέπασανε το γιαλόν, το λιμάν και τ’ Εξώτ’χα
κ’ εχάλασαν κ’ ερήμαξαν όλια τα σουμοχώρια.
Τράντα ημέρες πολεμούν, τράντα ημέρες κρούγ’νε
τα κάστρα ετριγύριζαν κι εχτύπαναν ’ς σα πόρτας
κι όλον πολλά εντούνανε ’ς σο Μέγαν Καστροπόρτιν.
Ούτε το κάστρεν παίρκεται, ούτε η πόρτ’ ανοίγει.
Και δυ’ ημέρες υστερ’νά, ’ς σ’ Αυγούστ’ τα δεκαπέντε
ο Μουχαμέτς γράφει γραφήν, μενύ’ τον βασιλέαν:
— «Αν θέλτς να μη κακοπαθάν’, το Ρωμαίικον το γένος
να μη παθάνετε κι εσείν, άμον τ’ έπαθαν άλλοι,
να σταματάς τον πόλεμον, να παραδίης την πόλην,
δίγω σε λόγον τίμιον, μυτίν ’κί θα ματούται».

Μοιρολοούν οι Χριστιανοί απέσ’ ’ς σα εκκλησίας,
φοούνταν και οι καλοέρ’, φεύ’ν ας σα μοναστήρια
κι ο Άγιος Ευγένιος το θάμαν ατ’ ’κ’ εποίκεν.
Ο βασιλέας ο Δαβίδ ο Κομνηνός ο Μέγας
είχεν πολλά συλλόγισην, τρανόν τυραννησίαν,
εκάλεσεν τη Σύναξην κι όλεν τη Δωδεκάραν
έρθανε κ’ οι πολέμαρχοι κι άρχοντας Αμιρούτσης.
Εκάτσανε και έκριναν τα λόγια του Σουλτάνου
και άλλ’ έκριναν πόλεμον κι άλλ’ έκριναν ειρήνην.
Αμιρούτσης επείσμωνεν να παραδίν’ν τον κάστρεν,
για τ’ ατό άλλ’ καυχίζ’ν’ άτον και άλλ’ κατηγορούνε,
άλλοι λένε καλά ’ποικεν κι άλλ’ λένε έτον προδότες.
Εγάνεψεν ο Κομνηνόν, την βούλλαν ατ’ εσέγκεν,
εδέχτανε τη Τούρκονος τα ψεύτικα τα λόγια,
ένοιξαν το Καστρόπορτον κι εδώκαν τ’ ανοιγάρια.
Ας σ’ έναν πόρταν έμπαιναν οι Τούρκοι Γενιτσάροι
κι ας σ’ άλλο πόρταν έβγαιναν τ’ Έλλεν’ τα παλληκάρια,
κι επέγ’ναν ’ς σα ψηλά ραχιά, ’ς σ’ άνθεν τη Ρωμανίαν.

Οι Τούρκ’ άμον τ’ εσέβανε επάτεσαν τον όρκον,
έσπαξαν και ερήμαξαν όλην την πολιτείαν.
Πού είν’ τα λόγια τα καλά, ντ’ έλεγεν ο Σουλτάνον;
— «Δίγω σε λόγον τίμιον, μυτίν ’κί θα ματούται».
Όσους ’κ’ επέρεν το μαχαίρ’, επέραν ατ’ς γεσίρι
και μοναχόν εγλύτωσαν π’ εξέβαν ’ς σα ραχία.
— «Αϊλλοί εμάς και βάι εμάς, η Τραπεζούντα πάρθεν!»
έτον το μοιρολόεμαν ’ς σ’ όλην τη Ρωμανίαν.
Οι Τούρκ’ εγένταν άρχοντες κ’ οι Ρωμαίοι εσκλαβώθαν,
εγέντονε αιχμάλωτον το Ρωμαίικον το έθνος,
ο βασιλέας ο Δαβίδ και όλον το παλάτ’ν’ ατ’,
το παλάτ’ εγέντον γονάχ’, τ’ εκκλησίας τζαμία
και πρώτ’ ας όλα έρπαξαν την Αγίαν Σοφίαν.
Οι Τούρκ’ έρθαν κι εγόνεψαν ναϊλλοι την Ρωμανίαν
παντού έρθεν κι εσκέπασεν το μαύρον η σκοτία.
Η Ρωμανία πέρασεν, ανάθεμα τον Τούρκον!
«Η Ρωμανία αν ’πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο».